Grote Kerk (Nijkerk)
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
De Grote- of St. Catharinakerk in de Nederlandse stad Nijkerk is gebouwd in 1540. De kerk bestaat uit een middenschip, met twee zijbeuken en een koor.
Met Sint Catharina, naar wie de kerk genoemd is, kan bedoeld zijn de legendarische Catharina van Alexandrië of de middeleeuwse mystica Catharina van Siena.
Inhoud |
[bewerken] Kerk
Het huidige kerkgebouw werd in 1540 gebouwd, nadat een brand de oude kerk uit 1461 gedeeltelijk in de as legde. Het is niet duidelijk of men de kerk herbouwd heeft met dezelfde vormen als de oude kerk. Men neemt aan dat het koor ouder is dan de rest van de kerk. Ook de basis van de toren is ouder.
In het bovenlicht boven de hoofdingang zijn de guirlandes van tabaksbladeren te zien, die in de gehele kerk ter decoratie zijn aangebracht. Dit is gebeurd in de tijd dat Nijkerk een belangrijke stad was voor de tabaksteelt. Boven de hoofdingang is een gedenksteen in de muur gemetseld waarop gememoreerd wordt dat de toren in 1776 herbouwd is. t Ampt Nijkerk Dese Toren 1776 Herbouwt, staat er te lezen.
De kerk is nog steeds als godshuis in gebruik. Bij de Beeldenstorm in 1566 werd deze katholieke kerk protestants. De Hervormde Gemeente Nijkerk behoort tot de Protestantse Kerk in Nederland.
[bewerken] Toren
De basis van de toren is waarschijnlijk het oudste stukje Nijkerk. Bij de bouw van de kerk zijn vermoedelijk de resten van de oude kerk uit 1222 gebruikt. In 1774 werd op de oude onderbouw een nieuw bovenstuk gebouwd. Een jaar eerder had de Amsterdamse architect Jan Bolten al gezegd dat de oude torenspits bij een flinke storm in elkaar zou kunnen zakken. Dat is, naast de vraag om ruimte voor een carillon, een aanleiding voor een nieuwe bovenbouw.
De bouw wordt uitgevoerd door Gerrit van Raan. Het is niet bekend wie de eigenlijke ontwerper van de toren is. Jan Bolten is lange tijd als architect genoemd, maar geen enkel feit ondersteunt dit. Op een plaquette die bij de preekstoel en het doophek hoort staat dat Gerrit van Raan Deese Tooren in alles heeft herbouwt, dus ook hij zou de ontwerper kunnen zijn.
De ontwerper van de toren heeft duidelijk inspiratie gevonden bij de Amsterdamse torens. Er komen classicistische elementen in voor, zoals de pilasters met de Ionische bekroning aan weerszijden van de wijzerplaten en het fronton daarboven. Daartegenover staat echter de schuine belijning van de dubbele lantaarn en de ronding van het fronton. De toren is afgewerkt met enkele zeer gematigde barokke elementen, waarbij de guirlandes van tabaksbladeren boven de openingen van de klokkenlantaarn opvallen. De koppen, gekroond met (Pinkster-)vuur waaruit water stroomt, willen mogelijk de verkondiging van het evangelie verbeelden. De toren is de enige echte baroktoren van Nederland.
[bewerken] Luidklokken
In de toren hangen drie luidklokken:
- de grote klok (doodsklok, uurklok) in toonhoogte C
- de middelste klok in toonhoogte D
- de kleinste klok (ook wel papklok genoemd) in toonhoogte E.
De papklok luidt drie keer per dag: om 08.00 uur, 12.00 uur en 21.00 uur. Vroeger gaf men hiermee de schafttijden voor de Nijkerkse bevolking aan. Toen luidde de klok ook om 18.00 uur. Deze traditie is in stand gebleven.
[bewerken] Beiaard
In de toren bevindt zich een beiaard, die met 51 klokken een van de grootste carillons in de provincie Gelderland is. Het klokkenspel is aanvankelijk gegoten door Alexius Petit, maar Andreas Jozef van den Gheyn heeft een heel aantal klokken opnieuw gegoten omdat het werk van Petit niet zuiver genoeg was. De klokken waren tevens niet gestemd, omdat Petit dit niet kon. Van den Gheyn heeft de grootste drie klokken (de huidige luidklokken) ongemoeid gelaten.
Nijkerk kreeg een klokkenspel van 37 klokken en Andreas Jozef Petit ging failliet aan de hele operatie.
[bewerken] Speeltrommel
De speeltrommel, die zorgt voor het automatisch spel, dateert uit 1779. Er zitten 100 rijen van 70 gaatjes in, dus in totaal 7000 gaatjes. De gaatjes zijn met de hand uitgevijld.
Twee keer per jaar wordt de trommel verstoken, dan komen er nieuwe melodieën op. Het is in Nijkerk de gewoonte dat er op het hele uur een geestelijk lied klinkt, op het halve uur een wat langer wijsje en op kwart over en kwart voor een kort wijsje.
[bewerken] Boerendeun
Het inhijsen van de klokken werd gedaan door de boeren, die hun paarden ter beschikking stelden. Ze bedongen daarbij dat het carillon op maandagochtend tijdens de veemarkt bespeeld zou worden. Dit wordt de Boerendeun genoemd. Deze traditie is tot op de dag van vandaag in stand gehouden.
[bewerken] Stemming
De beiaard is gestemd in de middentoonstemming, wat wil zeggen dat de afstanden tussen de halve noten niet gelijk zijn zoals bij moderne instrumenten. Het gevolg is dat de klank in een deel van de toonsoorten zuiverder en in de overige onzuiverder is. Men is dus enigszins beperkt in de keuze van de toonsoort en een verkeerde modulatie kan leiden tot schrille klanken. Het is overigens een verschijnsel dat de argeloze luisteraar pas bij zeer slecht uitgevallen samenklanken opmerkt.
Het carillon is transponerend, wat inhoudt dat er, als men op het klavier een C aanslaat, een Es klinkt. Het maakt geen verschil bij het spelen, maar wel in het gewicht van de klokken. Kleinere klokken wegen minder en zijn dus minder kostbaar.
[bewerken] Uitbreidingen en restauraties
- 1919: Beiaard ingericht volgens Mechelse systeem, galmgaten in de lantaarn gedeeltelijk afgesloten door klankborden.
- 1927: 150-jarig bestaan beiaard, klokje vervangen (gegoten door John Taylor & Co).
- 1932: Restauratie automatisch spel, aandrijfmechaniek vervangen door elektromotor.
- 1953: 25 jarig bestaan Nijkerkse Klokkenspelvereniging, vijf klokjes toegevoegd (gegoten door Van Bergen).
- 1959/1961: Restauratie beiaard, vijf klokjes toegevoegd (gegoten door Klokkengieterij Eijsbouts, twaalf klokken in lantaarnopening gehangen, klavier verplaatst.
- 1972: Van den Gheyn-klok vervangen.
- 1981: Revisie.
- 1987: Toevoeging grote Es-klok.
- 1995: Toevoeging grote Bes-klok (1712 kg, doorsnee 140 cm).
- 2004: Grote restauratie, klokken in oude opstelling teruggehangen middenin de lantaarn, vervanging beiaardklavier en andere aanpassingen.
[bewerken] Orgel
Het orgel van de kerk is in 1756 gebouwd door Matthijs van Deventer en behoort tot de top van de historische orgels in Nederland.
 Zie Orgel Grote Kerk Nijkerk voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
[bewerken] Verbouwingen
- 1842: Ramen en daken van de zijbeuken worden vernieuwd.
- 1843: Twee ramen aan de zuidzijde van het koor worden dichtgemetseld.
- 1854: Dakruitertje op het koordak wordt afgebroken.
- 1857: Galerij wordt in zuidbeuk gebouwd.
- 1858: Bentinckkapel wordt bij de kerk getrokken en ingang zuidzijde wordt enkele meters verplaatst.
- 1922: Kerkdak wordt geheel vernieuwd.
- 1966: Restauratie. Hoofdingang wordt weer officiële ingang en portaaltje zuidzijde wordt afgebroken.
- 1999: Pleisterwerk van de gehele kerk wordt vernieuwd.
- 2004: Onderhoud door gemeente, toren in de steigers.
- 2008/9: Noodverlichting aangelegd.
- 2010-2015: Vernieuwing kerkdak (?)
[bewerken] Externe links
- De Grote kerk op Reliwiki.nl
