Asjkenazische Joden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Asjkenazische Joden of Asjkenazim zijn Joden die ooit in Oost-, Midden- en deels in West-Europa woonden en wier oorspronkelijke omgangstaal het Jiddisch was, een op het Duits gebaseerde taal met veel oorspronkelijk Hebreeuwse woorden. Ook hun afstammelingen worden nog steeds Asjkenazim genoemd. Zij worden onderscheiden van de Sefardiem, afkomstig uit Zuid-Europa (vooral Portugal en Spanje) en de Mizrachi Joden, afkomstig uit het Midden-Oosten. Meestal wordt aangenomen dat de hedendaagse Asjkenazim van Joden afstammen die in de Middeleeuwen in Rijnland leefden. Asjkenaz is de middeleeuwse Hebreeuwse benaming voor Duitsland en de Duitstalige omliggende regio's, zoals het grensgebied met Polen. Asjkenazim betekent in het Hebreeuws letterlijk 'Duitse Joden'. In het Nederlands worden ze ook als Hoogduitse Joden aangeduid.

[bewerken] Geschiedenis

[bewerken] Diaspora

Aan het einde van de periode van het joods bestuur in het Land Israël, ten tijde van de vernietiging van de Tweede Tempel in Jeruzalem door de Romeinen, werden de joden verbannen uit het Land. Maar er zijn aanwijzingen dat deze verbanning niet gold voor het hele oude Judea want hier waren nog lang belangrijke joodse culturele centra. Alleen voor Jeruzalem werd vrij strikt een joods vebanningsedict gehandhaafd. Gedurende de daaropvolgende eeuwen verdeelden de verbannen joden zich hoofdzakelijk in drie grote groepen: de Asjkenazische joden in Centraal-, Oost-, en deels West-Europa, de Sefardische joden in Zuid-Europa en de Mizrachi joden in wat nu de Arabische landen zijn. Daarnaast zijn enkele kleinere groepen blijkbaar destijds verloren gegaan; zij komen nu terug, uit landen zoals Ethiopië en India. Maar ten tijde van de eerste eeuwen was de joodse gemeenschap in Mesopotamia verreweg de belangrijkste gemeenschap wat betreft aantallen en culturele invloed. Deze positie was al sinds de Babylonische ballingschap onaangetast. Hier kwam onder andere tenslotte de Talmoed in zijn definitieve vorm gereed tegen het jaar 800. Toen het Romeinse Rijk overging op het christendom werden de leefomstandigheden voor de joden in Europa moeilijker. Naast Spanje, het Griekstalige Oost-Romeinse rijk en Italië woonden er ook veel joden in de Provence. Bij de volksverhuizingen hadden ook de joodse gemeenschappen wisselend te lijden onder de 'barbaren'. Onder Karel de Grote kwam er weer meer vrijheid en veel Joden vestigden zich in onder andere het Rijnland en omstreken. Tijdens de kruistochten kwam er een golf van antisemitisme over de joden. Veel Rijnlandse gemeenschappen werden zelfs geheel uitgeroeid. In veel landen als Engeland en Frankrijk werden de joden verbannen.

Christen en Joden, Duitsland 15e eeuw. De Joden (rechts) dragen de voor Joden verplichte 'Jodenhoed'

Asjkenazische man in Duitsland (16e eeuw) met het voor Joden verplichte gele teken op zijn mantel. Hij draagt een zak met geld en knoflookstrengen - symbolen die vaak gebruikt werden bij de afbeelding van Joden.

[bewerken] Verspreiding vanuit het Rijnland

Meestal wordt aangenomen dat de Asjkenazim zich vanuit het Rijnland en andere 'gesloten' landen verder verspreidden naar het oosten waar het antisemitisme onder de plaatselijke bevolking (nog) onbekend was. Hier vormden de vluchtelingen gemeenschappen in onder andere Hongarije, Polen en Rusland. Deze migratie vond plaats vanaf de 10e eeuw. De migratie was meestal gedwongen, naar aanleiding van vervolging en/of antisemitisme. Zo moesten Joden in het Rijnland onderscheidingstekens dragen als een punthoed en/of een gele cirkel. Deze onderscheidingstekens zouden ook in de meeste nieuwe vestigingslanden gebruikt worden. De belangrijkste taal van de Asjkenazim bleef in die periode het Jiddisch, hoewel er ook groepen zijn die een op het Frans of het Tsjechisch gebaseerde taal spraken, respectievelijk het Sarphatisch en het Knaanisch.

De Asjkenazim onderscheidden zich in het land van vestiging door het behoud van hun eigen cultuur, taal en religie, hoewel cultuur en taal sterk beïnvloed werden door het land waarin zij woonden. Die beïnvloeding zou in de 19e eeuw de basis vormen voor de opkomst van het cultureel-zionisme, dat ernaar streefde de eigen cultuur te behouden. Het zionisme is dus in de Asjkenazische gemeenschap ontstaan. Tegen 1400 vormden de Joodse gemeenschappen in vooral het Pools-Litouwse rijk de belangrijkste joodse bevolkingsgroep ter wereld en dit blijft zo tot aan de Holocaust. Ook in Duitsland leefde een vrij grote Joodse gemeenschap, die in de 17de eeuw werd uitgedund: van 1618 tot 1648 woedde daar de Dertigjarige Oorlog, waarin de vervolging van de Joden toenam. Vele Hoogduitse en Oost-Europese Asjkenazische Joden weken uit naar het Westen en kwamen terecht in Nederland, België en Denemarken en vonden werk op het platteland (als dagloner of turfsteker bijvoorbeeld), in de ambulante handel of als kleine neringdoenden.

[bewerken] Bevolkingsgroei en verdere migratie

In de 19de eeuw volgde er door de verbeterde medische technieken en een goede voedselvoorziening — waardoor epidemieën en hongersnoden veel minder impact hadden — een bevolkingsexplosie in Europa. Ook de Oost-Europese Joden hadden hier baat bij: in veel Oost-Europese steden en dorpen ontstond een aanzienlijke Joodse minderheid. Onder meer door hun gedeeltelijk afgesloten leven van de omringende bevolking ontstaat er steeds vaker een antisemitische houding van deze bevolking. Pogroms waren soms het gevolg en ook de autoriteiten gebruiken graag de Joden als zondebok als er binnen- of buitenlandse moeilijkheden zijn. Veel joden emigreerden naar West-Europa en vooral Amerika.

[bewerken] Asjkenazim en Sefardim

In het verleden was er veel frictie tussen de Asjkenazische en Sefardische gemeenschappen. Met name na de stichting van de moderne staat Israël, waar Asjkenazische joden politiek gezien de boventoon voerden, werd de situatie gespannen. Tot en met de 19e eeuw was de situatie precies andersom geweest, de Sefardim waren altijd veel rijker en machtiger dan de Asjkenazim. De Sefardim waren vooral handelaren, terwijl de Asjkenazim zich meer op ambachten of kleine nering richtten.

[bewerken] Verschillende Asjkenazische bewegingen

Synagoge in Moskou, Rusland

Binnen het Asjkenazisch Jodendom deed zich in de afgelopen driehonderd jaar een splitsing voor die binnen het Sefardisch Jodendom nooit ontstaan is. Waar het Sefardisch Jodendom in de praktijk slechts één vorm kent, namelijk het orthodox jodendom volgens de Sefardische tradities, is het Asjkenazisch Jodendom uiteengevallen in talloze bewegingen. Zo zijn er de chareidim, die op hun beurt kunnen worden onderverdeeld in Litvish en Chassidisch, en die weer in honderden chassidische bewegingen. Dan zijn er ook verschillende modern-orthodoxe bewegingen. Daarnaast ontwikkelden zich bewegingen die zich losmaakten van het traditionele rabbijns jodendom. Dit werd het liberaal jodendom, dat zich verder heeft vertakt in het reform jodendom, reconstructionistisch jodendom en conservatief jodendom. Tot slot zijn er ook niet-religieuze Joden die zich met geen enkele stroming verbonden weten.

[bewerken] Asjkenazische namen

Typische Asjkenazische namen zijn Teitelboim en Katzman, maar ook Joden met Nederlandse namen als Polak, De Leeuw, De Hond, Schaap, Citroen en Appel zijn veelal van Hoogduitse afkomst. Dierennamen zijn deels te verklaren omdat een aantal van de 12 stammen van Israël gesymboliseerd wordt door een dier, zo is de leeuw het symbool voor de stam van Juda. Andere diersymbolen zijn bijvoorbeeld beer, vis en hert (Hirsch). Waarom Joden los van deze historische verklaring veelal voor namen kozen die afgeleid waren van dieren of vruchten, is niet bekend. Een mogelijke reden is dat deze namen geen (christelijke) religieuze achtergrond droegen en toch goed in de lokale cultuur pasten. Overigens pasten veel Joden na emigratie hun naam aan aan de lokale taal, zo werd Löwe 'de Leeuw' en Bär 'de Beer'.

[bewerken] Populatie

De totale wereldwijde Asjkenazische populatie wordt geschat rond de 11 miljoen. Daarmee zijn de Asjkenazim de grootste Joodse groep. Ongeveer 80% van alle Joden wereldwijd behoort tot de Asjkenazim. De grootste Asjkenazische populatie is te vinden in de Verenigde Staten, waar ongeveer 6 miljoen Asjkenazim wonen (in totaal wonen er 7 miljoen Joden in de V.S.). In Israël wonen circa 2,8 miljoen Asjkenazim. De overige 2 miljoen leven verspreid, vooral in Europa.

[bewerken] Alternatieve theorie van Straten

De Nederlander Van Straten ^[1]kwam in 2009 met een alternatieve theorie over de herkomst van de Asjhenazim. Migratie vanuit Duitsland kan volgens hem de historische joodse bevolking van Oost-Europa niet verklaren. Daar zijn geen historische bronnen voor. Migratie kan het aantal van 7 miljoen joden in 1900 niet veroorzaakt hebben, al was de joodse bevolkingsgroei mogelijk groter dan die van andere groepen. Van Straten concludeert dat de Asjkenazim (deels) afstammen van bekeerde joden, zoals de Chazaren in Zuid-Rusland en de Oekraïne, die in de 9de eeuw onder leiding van hun koning Bulan overgingen tot het joodse geloof.

[bewerken] Literatuur

• van Straten, Jits, De herkomst van de Asjkenazische joden: de controverse opgelost, 2009

Jodendom (Portaal)
Joden · Thora · Tenach · Talmoed · Kabbala · Literatuur · Halacha · Mitswa · Tzedaka · Kasjroet · Briet · Ketoeba · Sjabbat · Gebed · Feestdagen · Maanden · Jaartelling · Geschiedenis · Tempel · Sjoel · Rabbijn · Chazan · A tot Z