19e eeuw

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

De 19e eeuw (van de christelijke jaartelling) is de 19e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren 1801 tot en met 1900.

[bewerken] Overzicht van de jaren in en rond deze eeuw

[bewerken] Belangrijke gebeurtenissen in de 19e eeuw

Congres van Wenen

Congres van Wenen

• Het Congres van Wenen herstelt grotendeels de oude verhoudingen in Europa (Restauratie).
• Stichting van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden op initiatief van de grote mogendheden.

Nederland en België

Belgische Revolutie

• Nederland wordt een eenheidsstaat. De oude provincies blijven gehandhaafd, en ook Limburg en Noord-Brabant krijgen eindelijk die status. De Heerlijke rechten worden afgeschaft en het verschil tussen stad en platteland verdwijnt in het bestuur: ze worden gemeenten. Ook de rechtspraak wordt voor het hele land uniform geregeld.
• De Belgische Opstand van 1830 leidt in 1831 tot onafhankelijkheid de facto, gesteund door Frankrijk en beschermd door het Verenigd Koninkrijk. Na jarenlang touwtrekken over de grens en over de verdeling van de staatsschuld wordt België in 1839 bij het Verdrag van Londen door Nederland erkend.
• Het Europese revolutiejaar 1848 brengt veel onrust maar weinig verandering. Nederland wordt een parlementaire democratie.

Amerika

• Onafhankelijkheidsoorlogen in Latijns-Amerika. De Franse bezetting van het moederland Spanje bracht vanaf 1810 het verzet op gang, dat in twintig jaar het hele subcontinent in zijn greep kreeg. De door Simón Bolívar gedroomde 'Verenigde Staten van Zuid-Amerika' kwamen er echter niet. Het subcontinent werd de rest van de eeuw geteisterd door oorlogen, burgeroorlogen, revoluties en staatsgrepen.
• In de Verenigde Staten van Amerika ontwikkelt zich de beweging Manifest Destiny, die op basis van de vermeende Anglo-Amerikaanse suprematie streeft naar gebiedsuitbreiding in het westen. Daartoe wordt Mexico teruggeworpen achter de Rio Grande en worden de Indianen onderworpen.
• De Amerikaanse burgeroorlog
• De afschaffing van de slavernij

Duitse oorlogen

• De Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog van 1867 leidt tot het einde van de Duitse Bond. Na het intermezzo van de Noord-Duitse Bond wordt in 1871 in de spiegelzaal van Versailles het Duitse Keizerrijk geproclameerd.

geestelijke ontwikkeling

Tekening van verschillende soorten schildpadden in Ernst Haeckels Kunstformen der Natur (1904), die dient om het principe van genetische variatie uit de evolutietheorie te illustreren.

• De Evolutietheorie
• Als reactie op de Franse Revolutie ontstaat het Duits Idealisme, dat een organische ontwikkeling van de maatschappij nastreeft. In de kunsten vindt deze geestelijke stroming haar vertaling in de Romantiek leidt in de kunst tot sterke gevoelsuitingen. Er ontstaat vraag naar een verhaal in de geschiedenis. Liefde voor de natuur en voor het eigen land voert tot nationalisme. In de multiculturele Donaumonarchie ontstaan aan alle kanten afscheidingsbewegingen.
• Ontdekkingsreizen
• Het Imperialisme waarbij de wereld werd verdeeld tussen de grote Europese mogendheden.
• De opkomst van het Frans als diplomatieke en culturele wereldtaal en het Duits als wetenschapstaal, dit ten koste van het Latijn.
• Heeft in 1810 nog een minderheid van de landen in Europa een grondwet, in 1870 hebben alleen Rusland, het Osmaanse Rijk en Monaco er geen. Ook strafrecht en burgerlijk recht worden vastgelegd in wetboeken, waarmee het gewoonterecht verschuift naar de marge van de rechtspleging.

Kunst en ontspanning

• Met de opkomst van de roman gaat ook de vrouw een grotere rol spelen in de literatuur. In Frankrijk bereiken Madame de Staël en George Sand een hoge status, in Engeland zijn dat Jane Austin en de zusters Emily, Anne en Charlotte Brontë. De Nederlandse Truitje Bosboom-Toussaint specialiseert zich in de historische roman, een populair genre in deze eeuw.
• Populaire dansen zijn de Quadrille, de Polka en de Weense wals.

Godsdienst

• In Nederland krijgt de Nederlandse Hervormde Kerk, die geen staatskerk meer is, te kampen met een afscheiding. De mannen van het Réveil blijven binnen de kerk, maar in 1834 vertrekken de Afgescheidenen.
• Terugkeer van de Rooms-katholieke Kerk in de Noord-Nederlandse samenleving. De strijd om de kerkgebouwen wordt door de regering gesust met actieve steun aan nieuwbouw van kerken door de overheid. Tussen 1824 en 1875 verrijzen overal de Waterstaatskerken.

Materiële ontwikkeling

• De Industriële revolutie, uitvindingen als de stoomlocomotief enz.
• Uitvinding van de telegraaf aan het begin, en de telefoon aan het eind van de eeuw maken de wereld kleiner dan hij was.
• Spoorwegen worden aangelegd in heel Europa, en vervolgens ook daarbuiten.
• Door de industrialisatie en de verbeterde gezondheidszorg ontstaat een snelle toename van de bevolking. De waarschuwing van de Britse econoom Robert Malthus, dat de economische groei de bevolkingstoename niet kan bijhouden, dreigt uit te komen. Door het liberalisme ontstaan grote inkomensverschillen, die veel effect hebben op de geboortecijfers. "The rich get richer, the poor get children." Hiertegen ontstaat verzet, in Nederland gebundeld in de in 1881 opgerichte Neo-Malthusiaanse Bond en belichaamd door de eerste vrouwelijke arts Aletta Jacobs. Zij trekt de Amsterdamse volkswijk de Jordaan in om de volksvrouwen voor te lichten over geboortebeperking.
• In 1806 wordt in het hart van Londen het eerste gaslicht op straten en pleinen aangebracht. In de rest van Europa beperkt echter de straatverlichting zich nog tot wat kaarsen en petroleumlampen. Pas wanneer na 1850 overal gasfabrieken worden gebouwd, komt een behoorlijke openbare verlichting van de grond. Het elektrisch licht speelt nog geen rol van betekenis omdat het veel te kostbaar is.
• De ontwikkeling van het geschut en de ballistiek maken de verdediging van steden binnen hun wallen zinloos. De stadsmuren en stadspoorten worden gesloopt en op de wallen verrijzen vaak de eerste stadsparken.
• Grote veranderingen op het platteland in oostelijk Nederland. Rond 1829 worden de domeingronden in Twente en elders verkocht, meest aan de tot dan toe horige boeren. In Drenthe worden de veenkolonies geopend. In de tweede helft van de eeuw worden de gemeenschappelijke markengronden gesplitst en verkocht om ontgonnen te worden.

[bewerken] Belangrijke personen van de 19e eeuw

Vincent van Gogh

• Joseph Aspdin, uitvinder van het portlandcement
• Jane Austen, schrijfster
• Ludwig van Beethoven, componist
• Otto von Bismarck, uitvinder van de Realpolitik en vereniger van de Duitse staten.
• Simón Bolívar, onafhankelijkheidsstrijder
• Napoleon Bonaparte, Frans staatsman en veroveraar
• Frédéric Chopin, componist
• Charles Darwin, grondlegger van de evolutietheorie
• Thomas Edison, uitvinder
• Vincent van Gogh, kunstschilder
• Benito Juárez, staatsman
• Heinrich Lenz, ontdekker van de wet van Lenz
• Abraham Lincoln, Amerikaanse president tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog, die tevens de slavernij afschafte
• David Livingstone, ontdekkingsreiziger en zendeling
• Karl Marx, economisch filosoof
• Friedrich Nietzsche, filosoof
• Nikola Tesla, uitvinder
• John D. Rockefeller, Amerikaans zakenman, kapitalist en filantroop
• Johan Rudolph Thorbecke, Nederlands staatshervormer
• Richard Wagner, componist

[bewerken] Laatste Nederlandse 19e-eeuwers

• Johannes van der Giessen (1899-2008), laatst levende Nederlandse man uit de 19e eeuw, overleden in 2008
• Grietje Jansen-Anker (1897-2009), laatst levende Nederlandse vrouw uit de 19e eeuw, overleden in 2009

Voor meer mediabestanden zie de categorie 19th century van Wikimedia Commons.